Τεχνητή Νοημοσύνη και Ψυχοθεραπεία: Μπορεί το ChatGPT να αντικαταστήσει τον θεραπευτή;
Η τεχνητή νοημοσύνη και εφαρμογές όπως το ChatGPT έχουν αρχίσει να επηρεάζουν ακόμη και τον χώρο της ψυχικής υγείας. Όλο και περισσότεροι άνθρωποι στρέφονται στην τεχνητή νοημοσύνη αναζητώντας κατανόηση, απαντήσεις ή ανακούφιση από το άγχος και τη μοναξιά. Μπορεί όμως η τεχνητή νοημοσύνη να υποκαταστήσει την ψυχοθεραπεία και την ανθρώπινη σχέση που αναπτύσσεται μέσα σε αυτή;
Η τεχνητή νοημοσύνη έχει μπει για τα καλά στη ζωή μας και η χρήση της την επηρεάζει ποικιλοτρόπως. Θα ήταν αφελές οι θεραπευτές να παραβλέπουν ή να υποτιμούν τον τρόπο με τον οποίο εισχωρεί και στην ψυχοθεραπευτική διαδικασία. Η αλήθεια είναι ότι ήμουν –και εν μέρει εξακολουθώ να είμαι– δύσπιστη και επιφυλακτική απέναντί της, καθώς μπορεί να δημιουργεί αρκετά εμπόδια στη θεραπεία. Από την άλλη, πρόκειται για μια εξέλιξη που δεν μπορούμε να αποτρέψουμε και έχει επομένως νόημα να τη διερευνήσουμε.
Γιατί οι άνθρωποι απευθύνονται στην τεχνητή νοημοσύνη;
Από τα πιο ενδιαφέροντα ζητήματα είναι το τι κάνει κάποιον θεραπευόμενο να αναζητά τη βοήθεια της τεχνητής νοημοσύνης ή του ChatGPT σε θέματα που άπτονται της θεραπείας του.
Η εύκολη και προφανής απάντηση είναι ότι συχνά κάποιος ζητά εύκολες και προκάτ απαντήσεις στα ερωτήματά του. Απαντήσεις που μπορεί να του προσφέρουν μία στιγμιαία ανακούφιση, τολμώ να τη συγκρίνω με την ανακούφιση του εξαρτημένου όταν λαμβάνει την ουσία, αλλά σε βάθος χρόνου τον αφήνουν πιο αποδυναμωμένο.
Όταν, για παράδειγμα, ένας αγχώδης θεραπευόμενος παραθέσει μία ολόκληρη συζήτηση που έκανε με τον προϊστάμενό του για να ρωτήσει τι δεν πήγε καλά και δεν πήρε αυτό που αιτήθηκε, μπορεί να πάρει κάποια απάντηση που φαντάζει βοηθητική. Κάποια απάντηση που θα τον βοηθήσει να διεργαστεί τη συζήτηση με τον προϊστάμενό του και θα τον ανακουφίσει από το άγχος και τη δυσφορία μιας απόρριψης, για παράδειγμα μετά από ένα αίτημα για προαγωγή.
Την ίδια στιγμή όμως ο άνθρωπος δεν διαχειρίστηκε μόνος του το συναίσθημά του, δεν έκανε μόνος του τη διεργασία και οι απαντήσεις που μπορεί να έλαβε δεν ήταν προϊόν μίας αυτοποιητικής διαδρομής. Πόσο πιο δυνατός και αυτόνομος μπορεί να ένιωσε λοιπόν μετά από την απεύθυνσή του στην τεχνολογία, όταν η ίδια η διαδικασία τον καθιστά ανεπαρκή;
Η ανάγκη για εξομολόγηση και σύνδεση
Μία έμμεση ανάγκη που μπορεί να καλύπτεται από την απεύθυνση στην τεχνητή νοημοσύνη είναι και η ανάγκη για εξομολόγηση και σύνδεση. Μία σύνδεση που προκύπτει από το μοίρασμα. Πολύ συχνά οι άνθρωποι θέλουν απλώς «κάπου να τα πουν». Αν και δεν είναι τόσο απλό αυτό.
Μία θεραπευόμενή μου περιέγραφε τη συζήτηση που έκανε με το ChatGPT όσον αφορά τον χωρισμό της. Τη ρώτησα γιατί δεν απευθύνθηκε σε κάποια φίλη της. Μου απάντησε ότι μίλησε και σε φίλες, αλλά ήθελε μία πιο αντικειμενική ματιά γύρω από αυτό.
Στη συνέχεια τη ρώτησα πόσο συχνά συζητά με την τεχνητή νοημοσύνη γι’ αυτό. «Συνήθως το βράδυ πριν κοιμηθώ», μου απάντησε.
Συζητήσαμε πώς νιώθει συνήθως τα βράδια και η συγκεκριμένη συνεδρία μας ήταν πολύ βοηθητική, αφού μπορέσαμε να εμβαθύνουμε στο συναίσθημα της μοναξιάς και στους φόβους που αυτό παρασέρνει.
Είναι αντικειμενικό το ChatGPT σε συναισθηματικά ζητήματα;
Η «αντικειμενικότητα» της τεχνητής νοημοσύνης σε συναισθηματικά ζητήματα είναι ένα επιχείρημα που πολλοί άνθρωποι επικαλούνται όταν τους ρωτώ τι τους προσφέρει. Πόσο σαθρό είναι όμως στην πραγματικότητα;
Κυρίως γιατί δεν υπάρχει αντικειμενικότητα όσον αφορά προσωπικά βιώματα, όπως και δεν υπάρχει μία αντικειμενική αλήθεια στη ζωή. Πολλές φορές υπάρχει από κάτω η ασυνείδητη ανάγκη να μας υποδείξει κάποιος, ακόμα κι αν είναι κάποιο μηχάνημα, τι είναι «το σωστό». Ίσως αυτό προσομοιάζει στην παιδική μας ανάγκη για καθοδήγηση από κάποιον παντοδύναμο γονιό.
Πώς όμως αυτό συμβάλλει στην ενηλικίωση, στην ανάληψη ευθυνών και στη διαμόρφωση μιας προσωπικής οπτικής για τα βιώματά μας, η οποία να οδηγεί και στο προσωπικό πλάνο ζωής;
Ποιον ρόλο παίρνει η τεχνητή νοημοσύνη στη ζωή του θεραπευόμενου;
Είναι ενδιαφέρον να διερευνώ κάθε φορά ποιον ρόλο αποδίδει ο κάθε θεραπευόμενος στην τεχνητή νοημοσύνη: αυστηρού γονιού, κατανοητικού φίλου, φωτεινού παντογνώστη, γιατρού ή κάτι άλλο.
«Μην ανησυχείς, Εύη, δεν θα σε αντικαταστήσω», μου είπε πρόσφατα ο Κ. Με έπιασε εξ απήνης. Μήπως, άραγε, ανησυχούσα ασυνείδητα;
Δεν θέλω να φανταστώ ότι η ανθρώπινη σχέση, με αυτή τη μικρή δόση μαγείας που τη χαρακτηρίζει, μπορεί να αντικατασταθεί από τη χρήση της τεχνητής νοημοσύνης.
Μπορεί το ChatGPT να αντικαταστήσει την ψυχοθεραπεία;
Στο παρόν, μεγαλύτερη έγνοια μου είναι μήπως οι ψυχοθεραπευτές καταλήξουμε οι ίδιοι σαν ένα ChatGPT και ανάγουμε την ψυχοθεραπευτική διαδικασία σε μια απλή ανταλλαγή πληροφοριών.
Μήπως απομακρυνθούμε από αυτή την πολυεπίπεδη συνάντηση με τον θεραπευόμενο και μετατραπούμε σε παρόχους λύσεων και απαντήσεων, κάτι που απέχει πολύ από την ουσία της ψυχοθεραπείας.
Η τεχνητή νοημοσύνη και το ChatGPT μπορούν να αποτελέσουν χρήσιμα εργαλεία, όμως δεν μπορούν να αντικαταστήσουν την ανθρώπινη σχέση που βρίσκεται στον πυρήνα της ψυχοθεραπείας. Η θεραπευτική διαδικασία δεν είναι μια απλή ανταλλαγή πληροφοριών ή συμβουλών, αλλά μια βαθιά και πολυεπίπεδη συνάντηση δύο ανθρώπων, μέσα από την οποία μπορεί να προκύψει ουσιαστική αλλαγή.
